XIX asyr Orta Aziýanyň, şol sanda Buhara emirliginiň çäginde we onuň töwereklerinde ýaşan türkmen taýpalarynyň (esasan, ärsary, salyr, teke, saryk we beýlekiler) taryhynda hem-de medeni durmuşynda iň bir öwrülişikli, şol bir wagtda bolsa wakalara baý döwürleriň biri boldy. Bu asyrda sebitiň syýasy-ykdysady şertleri, yzygiderli dowam eden durmuşy özgerişler we oturymly ýaşaýşa geçmek türkmenleriň maddy we ruhy medeniýetine hem öz täsirini ýetirdi. Şeýle şertlerde Buhara türkmenleri özleriniň gadymdan gelýän milli we medeni ýörelgelerini, senedini we sungatyny berk gorap saklamak bilen bir hatarda, şol döwrüň iň uly ylym-bilim merkezi bolan Buhara şäheriniň medeni gurşawyndan, şeýle hem goňşy halklaryň durmuş tejribesinden netijeli peýdalanyp, baý we özboluşly medeni gatlagy kemala getirdiler.

Bu döwrüň ruhy medeniýetiniň iň ýokary göterilen ugurlarynyň biri edebiýat, ylym we magaryf ulgamydyr. Buhara özüniň taryhy medreseleri, baý kitaphanalary we alym-ulamalary bilen tutuş Gündogarda meşhurlyk gazanypdyr. Türkmen sähralaryndan we Amyderýa boýlaryndan baran zehinli ýaşlar, şol sanda Gurbandurdy Zelili, Mollanepes ýaly nusgawy edebiýatymyzyň ägirtleri hut Buharanyň meşhur medreselerinde bilim alyp, arap we pars dillerini, Gündogar pelsepesini we şygryýet sungatyny çuňňur özleşdiripdirler. Medrese gurşawynda kemala gelen şeýle şahyrlar we alymlar diňe bir öz halkynyň dilden-dile geçip gelen halk döredijiligini baýlaşdyrman, eýsem, edebiýata ylmy, pelsepewi we jemgyýetçilik-syýasy garaýyşlary hem getirdiler. Eserlerde watançylyk, agzybirlik, adalatlylyk we ylym-bilim temalary öňe sürüldi. Bu bolsa Buhara türkmenleriniň arasynda sowatlylyk derejesiniň we medeni aň-bilimiň ýokarlanmagyna uly täsir etdi.

Maddy medeniýetiň we halk amaly-haşam sungatynyň çäginde halyçylyk aýratyn orun eýeleýär. XIX asyrda Amyderýanyň orta akymynda, Lebap sebitlerinde we Buhara emirliginiň çäklerinde dokalan ajaýyp türkmen halylary dünýä bazarynda meşhurlyk gazandy. Şol döwürde halkara söwda ýollarynda bulara «Buhara halylary» diýlip at berlen hem bolsa, olaryň asyl eýeleri we hakyky döredijileri türkmen gelin-gyzlarydy. Bu halylaryň özboluşly gölleri, reňk sazlaşygy, ýüplüginiň hili we dokalyşynyň kämilligi bilen beýleki sebitleriň önümlerinden mese-mälim tapawutlanypdyr.

MahabatTürkmenstandartlary Baş Döwlet Gullugy

Halylardan başga-da, türkmen senedinde gämi gurluşygy aýratyn uly ähmiýete eýe bolupdyr. Amyderýada ýük we ýolagçy daşamak üçin niýetlenen ägirt uly agaç gämileri ýasamakda türkmen ussalary sebitde iň ökdeleri hasaplanypdyr. Küýzegärçilik, demirçilik, amaly-haşam işleri hem-de zenanlar üçin niýetlenen we milli nagyşlar bilen bezelen kümüş şaý-sepleri ýasamak sungaty ýokary derejä ýetipdir.

Durmuş medeniýeti jähetden seredilende, XIX asyr sebitdäki türkmenleriň köpüsi üçin göçme durmuşdan oturymly we ýarym oturymly ekerançylyk durmuşyna geçiş döwri boldy. Ozal adaty we her taraplaýyn amatly bolan gara öýlerde (ak öýlerde) ýaşan ilat ýuwaş-ýuwaşdan durnukly suw çeşmeleriniň boýunda pagsadan (laýdan) we çig kerpiçden jaýlary gurup başlady. Bu ýagdaý ekerançylyk we suw gurluşygy medeniýetiniň düýpli ösmegine getirdi.

Umuman alnanda, XIX asyrdaky Buhara türkmenleriniň medeniýeti özygtyýarlylygy we milli özboluşlylygy saklamak bilen bir hatarda, sebitdäki beýleki halklar (özbekler, täjikler) bilen ysnyşykly medeni we ykdysady gatnaşyklaryň netijesinde has-da baýlaşdy. Bu döwürde kemala gelen medeni miras soňraky asyrlarda bütin türkmen medeniýetiniň umumy we aýrylmaz bölegine öwrülip, biziň günlerimize çenli gymmatyny ýitirmän gelmegi başardy.

Aýtäç ÖWEZOWA,
Daşoguz welaýatynyň Şabat etrabynyň 50-nji orta mekdebiniň okuwçysy.